Nauka obywatelska

Projekt „Mapa jakości biologicznej gleby w Twoim mieście”

Projekt „Mapa jakości biologicznej gleby w Twoim mieście” został zrealizowany zgodnie z harmonogramem i założeniami określonymi we wniosku.

W przedsięwzięciu uczestniczyły szkoły ponadpodstawowe z różnych regionów Polski, tj. ze Skawiny, Koszalina, Świdnicy oraz Nietążkowa. Uczniowie, przy wsparciu nauczycieli oraz zespołu naukowego Politechniki Łódzkiej, samodzielnie prowadzili działania terenowe obejmujące wybór lokalizacji, pobór próbek oraz dokumentację środowiskową miejsc badań. Łącznie zebrano kilkadziesiąt próbek gleb reprezentujących zróżnicowane środowiska, takie jak tereny szkolne, osiedla mieszkaniowe, łąki, lasy, pola uprawne, ogrody przydomowe, obszary przemysłowe oraz tereny sąsiadujące z ciągami komunikacyjnymi.

W pierwszym etapie uczestnicy wykonywali podstawową charakterystykę próbek obejmującą ocenę tekstury, struktury, barwy, zapachu, wilgotności oraz odczynu gleby. Uzyskane przez uczniów wyniki wskazały na znaczną zmienność badanych środowisk. Wśród badanych próbek występowały zarówno gleby piaszczyste i pylaste, jak również gleby ilaste oraz gleby o strukturze gruzełkowatej, charakterystycznej dla środowisk o dobrej aktywności biologicznej. Kluczowym elementem projektu były laboratoryjne analizy biologiczne i mikrobiologiczne przeprowadzone na Wydziale Biotechnologii i Nauk o Żywności Politechniki Łódzkiej, finansowane z Mikrodotacji FPŁ. Oznaczano ogólną liczbę drobnoustrojów oraz liczebność bakterii zdolnych do wiązania azotu atmosferycznego.

Uzyskane wyniki potwierdziły bardzo duże zróżnicowanie aktywności biologicznej badanych gleb. Liczebność mikroorganizmów mieściła się najczęściej w zakresie od kilkuset tysięcy do kilkudziesięciu milionów jednostek tworzących kolonie na gram gleby. Szczególnie wysoką aktywnością mikrobiologiczną charakteryzowały się próbki pobierane z terenów zielonych i gleb o większej zawartości substancji organicznej.

Dodatkowo przeprowadzono ocenę aktywności biologicznej gleb poprzez pomiar zmian stężenia tlenu i dwutlenku węgla nad próbkami po 24 godzinach inkubacji. Zaobserwowane wartości emisji CO? potwierdziły aktywność mikroorganizmów odpowiedzialnych za rozkład materii organicznej.

W ramach projektu wykonano również analizy biochemiczne obejmujące oznaczenie aktywności dehydrogenaz oraz lipaz glebowych. Parametry te są uznawane za czułe wskaźniki jakości biologicznej gleby. Szczególnie wysoką aktywność enzymatyczną obserwowano w próbkach pochodzących z terenów bogatych w materię organiczną i użytkowanych ekstensywnie. Istotnym elementem badań była ocena fitotoksyczności gleb z wykorzystaniem testów kiełkowania jęczmienia i sałaty. Analizy obejmowały określenie procentu kiełkowania nasion, indeksu wigoru siewek, świeżej masy roślin oraz długości siewek. Uzyskane rezultaty wykazały znaczną zmienność odpowiedzi biologicznej roślin testowych.
W części próbek obserwowano bardzo wysokie wartości parametrów wzrostowych, wskazujące na dobrą jakość biologiczną podłoża, natomiast w innych lokalizacjach uzyskano ograniczone kiełkowanie lub niższy wigor siewek, co mogło świadczyć o obecności czynników ograniczających rozwój roślin. Szczególnie przydatne okazało się równoległe zastosowanie dwóch gatunków roślin, które umożliwiło szerszą ocenę biologicznej jakości gleb.

Analiza wyników wykazała wyraźny związek pomiędzy sposobem użytkowania terenu, właściwościami fizykochemicznymi gleby oraz jej aktywnością biologiczną. Najwyższą jakość biologiczną obserwowano najczęściej w glebach pochodzących z terenów zielonych o dużym stopniu pokrycia roślinnością, takich jak lasy, łąki, tereny podmokłe, ogrody przydomowe oraz obszary położone w sąsiedztwie zbiorników wodnych. Gleby te charakteryzowały się zwykle wyższą wilgotnością, większą zawartością materii organicznej oraz wysoką liczebnością mikroorganizmów i bakterii wiążących azot atmosferyczny.

Przykładowo w próbkach pobranych na terenach leśnych i łąkowych w Koszalinie stwierdzono nawet 96 x 106 jtk/g ogólnej liczby drobnoustrojów oraz 69 x 106 jtk/g bakterii wiążących azot atmosferyczny, co stanowiło jedne z najwyższych wartości odnotowanych podczas badań. Wysoką aktywność biologiczną wykazywały również gleby użytkowane rolniczo, szczególnie te o odczynie zbliżonym do obojętnego oraz strukturze gruzełkowatej lub pylastej.

W próbkach pobranych z pól uprawnych obserwowano korzystne wartości aktywności mikroorganizmów oraz wysoką zdolność do wspomagania wzrostu roślin testowych. Świadczyły o tym wysokie wartości indeksu wigoru i wysoki procent kiełkowania jęczmienia, który w wielu przypadkach przekraczał 80-90%. Zdecydowanie niższą jakością biologiczną charakteryzowały się gleby pobrane z terenów silnie przekształconych przez działalność człowieka, takich jak bezpośrednie sąsiedztwo dróg o dużym natężeniu ruchu, parkingów, infrastruktury kolejowej czy miejsc związanych z działalnością przemysłową. W takich lokalizacjach obserwowano niższą liczebność mikroorganizmów, mniejszą aktywność biologiczną oraz słabsze parametry wzrostu roślin testowych. Szczególnie widoczne było to w części próbek ze Skawiny oraz Świdnicy pobranych w pobliżu ruchliwych ciągów komunikacyjnych, gdzie liczebność bakterii wiążących azot była kilkadziesiąt do kilkuset razy niższa niż w glebach z terenów bardziej naturalnych.

Istotnym czynnikiem różnicującym jakość biologiczną okazał się odczyn gleby. Najwyższą aktywność mikrobiologiczną obserwowano zazwyczaj w glebach o pH od około 6,0 do 7,5. W próbkach silnie zakwaszonych, gdzie pH spadało poniżej 5,0, obserwowano mniejszą aktywność mikroorganizmów oraz mniej korzystne wyniki testów fitotoksyczności. Jednocześnie pojedyncze gleby zasadowe zachowywały wysoką aktywność biologiczną pod warunkiem odpowiedniej zawartości materii organicznej oraz wysokiej wilgotności. Analiza aktywności dehydrogenaz i lipaz glebowych potwierdziła, że aktywność enzymatyczna jest ściśle związana z intensywnością procesów biologicznych zachodzących w glebie. Najwyższe wartości oznaczano w glebach użytkowanych ekstensywnie, o dobrze rozwiniętej szacie roślinnej i dużej różnorodności biologicznej, natomiast niższe wartości występowały w glebach narażonych na presję antropogeniczną oraz okresowe przesuszenie.

Badania potwierdziły również dodatnią zależność pomiędzy wilgotnością gleby a jej aktywnością biologiczną. Gleby o wyższej wilgotności charakteryzowały się zwykle większą liczebnością mikroorganizmów, wyższą produkcją CO? oraz większą aktywnością enzymatyczną. Dotyczyło to w szczególności gleb położonych w pobliżu cieków wodnych, stawów i terenów podmokłych.

Uzyskane wyniki wskazują, że utrzymywanie i rozwijanie miejskich terenów zielonych ma bezpośredni wpływ na zachowanie wysokiej jakości biologicznej gleb. W związku z tym rekomenduje się zwiększanie powierzchni terenów zielonych oraz ograniczanie ich nadmiernej zabudowy, szczególnie na obszarach o wysokiej wartości przyrodniczej. Wskazane jest również ograniczanie uszczelniania powierzchni gruntów poprzez stosowanie nawierzchni przepuszczalnych na parkingach, placach i ciągach pieszych. Działanie takie poprawia retencję wody oraz sprzyja utrzymaniu aktywności biologicznej gleb. Wyniki badań pokazują bowiem, że gleby o większej wilgotności wykazują korzystniejsze parametry biologiczne. Zaleca się prowadzenie działań zwiększających zawartość materii organicznej w glebach miejskich poprzez pozostawianie części biomasy roślinnej, stosowanie kompostu oraz rozwijanie lokalnych programów kompostowania bioodpadów. Rozwiązania te mogą przyczyniać się do wzrostu liczebności pożytecznych mikroorganizmów i poprawy żyzności gleb.

Władze samorządowe powinny również uwzględniać jakość biologiczną gleb jako jeden z elementów monitorowania stanu środowiska miejskiego. Regularne badania mikrobiologiczne i biochemiczne mogłyby stanowić uzupełnienie standardowych pomiarów jakości powietrza i wód, dostarczając informacji o kondycji lokalnych ekosystemów. Istotne jest także wspieranie edukacji ekologicznej oraz projektów nauki obywatelskiej angażujących mieszkańców i szkoły w monitoring środowiska.

Przeprowadzony projekt pokazał, że młodzież jest zdolna do pozyskiwania wartościowych danych środowiskowych, a jednocześnie rozwija świadomość dotyczącą ochrony zasobów naturalnych i znaczenia zdrowych gleb dla jakości życia mieszkańców. Powstały zasób danych stanowi unikatowy materiał badawczy umożliwiający dalsze opracowania naukowe, porównania międzyregionalne oraz rozwój kolejnych inicjatyw z zakresu nauki obywatelskiej. Dane te zostały wykorzystane do przygotowania mapy jakości biologicznej gleb prezentującej zróżnicowanie badanych parametrów i stanowiącej główny rezultat projektu.

Realizacja projektu potwierdziła, że nauka obywatelska może być skutecznym narzędziem pozyskiwania wartościowych danych środowiskowych oraz jednocześnie efektywną formą edukacji młodzieży. Uczniowie zdobyli praktyczne doświadczenie w zakresie planowania eksperymentów, pobierania próbek środowiskowych, prowadzenia obserwacji, interpretacji wyników laboratoryjnych oraz prezentacji rezultatów badań.

W efekcie projekt przyczynił się zarówno do uzyskania nowych danych naukowych, jak i do zwiększenia świadomości ekologicznej uczestników oraz promocji Politechniki Łódzkiej jako ośrodka prowadzącego nowoczesne działania z zakresu nauki obywatelskiej.

 

Treść (rozbudowana)

Strona dziala - zabbix